Schaliegas Vrij Noordoostpolder

Risico’s

Boringen naar schaliegas brengen diverse risico’s met zich mee. Zo bestaat er kans op vervuiling van bodem en grondwater door lekkage van chemicaliën en bestaat er kans op aardbevingen. Dat deze risico’s daadwerkelijk plaats kunnen vinden laten de ervaringen in Engeland en de Verenigde Staten steeds duidelijker zien.

 

Risico op vervuiling door chemicaliën

chemicalienBij het fracken van de schalielaag worden grote hoeveelheden chemicaliën gebruikt. Cuadrilla spreekt over een “microscopische hoeveelheid”, met een percentage van ‘slechts’ 0,15% chemicaliën in de frackvloeistof. (Bron 1) Echter, afgezet tegen de grote hoeveelheden zand en water die er gebruikt worden, komt 0,15% neer op duizenden liters chemicaliën per keer dat er gefrackt wordt! Of het werkelijk gaat om ‘maar’ 0,15% is ook nog maar de vraag omdat de ervaringen in het buitenland laten zien dat er dikwijls 2 tot 3% aan chemicaliën nodig is.

Cuadrilla geeft aan twee chemicaliën te gebruiken: glutaaraldehyde; een bacterie dodend middel en polyacrylamide; een soort smeermiddel dat helpt om het zand in de scheurtjes te brengen.
Beide middelen staan niet op de REACH-lijst, dat is een lijst van de Europese Unie, met stoffen die getest zijn op hun effect op de menselijke gezondheid en het milieu.

top secretWelke chemicaliën Cuadrilla daadwerkelijk gaat gebruiken is onbekend omdat ze wettelijk niet verplicht zijn dit publiekelijk bekend te maken omdat dit wordt aangeduid als bedrijfsgeheim. Alleen het staatstoezicht op de mijnen (SodM) krijgt hier inzicht in. (Bron 2) Cuadrilla mag tot twee weken voor de aanvang van eventuele boringen bij het SodM wijzigingen aanbrengen in de lijst van te gebruiken chemicaliën. Daarnaast heeft Cuadrilla het alleen nog maar over proefboringen en niet over de winning van schaliegas.
In de Verenigde Staten worden bij het fracken van schalielagen doorgaands zo’n 700 verschillende chemicaliën gebruikt, waarvan er velen schadelijk zijn voor milieu en gezondheid.

Bij het fracken worden de chemicaliën met het schone water en het zand vermengd en vervolgens in de bodem geïnjecteerd. Een deel van de frackvloeistof komt weer omhoog, de overige 70 tot 90% blijft in de bodem achter. (Bron 3) Het vervuilde frackwater dat weer omhoog komt kan naast de toegevoegde chemicaliën ook andere stoffen bevatten die uit de diepe ondergrond mee omhoog komen, zoals radio-actieve isotopen en zware metalen.

no drill no spillHet lekken van chemicaliën naar de bodem en grondwater is één van de risico’s van schaliegasboringen. Hoewel de boormantel ter hoogte van het drinkwater voorzien is van een 4-delige mantel van staal en beton, bestaat er nog altijd kans op lekkage. In Engeland zijn bij het fracken van een boorput van Cuadrilla meerdere aardbevingen ontstaan waardoor de boorschacht beschadigd is geraakt. Ook bovengronds bestaat de kans dat er ongewild lekkage optreedt of er chemicaliën gemorst worden, met het risico op vervuiling van landbouwgrond en grondwater tot gevolg.

Ook is het volledig onbekend wat er op langere termijn gebeurt. Metaal en beton zijn beiden onderhevig aan corrosie en zullen na verloop van tijd vergaan. Op langere termijn bestaat daardoor alsnog de kans dat chemicaliën zich door de ondergrond zullen verplaatsen, met vervuiling als gevolg.

 

Risico op aardbevingen in gebieden met breuklijnen
Fracken van schalielagen kan leiden tot aardbevingen, zo blijkt in Engeland en de Verenigde Staten.

Bij het fracken wordt de frackvloeistof onder hoge druk gezet om de schalielaag open te breken. De druk die hiervoor nodig is hangt af van de hardheid van het gesteente op de specifieke locatie en kan oplopen tot wel 1000 bar. (Bron 4) Door deze hoge druk kunnen er aardbevingen ontstaan doordat breuklijnen worden geactiveerd. (Bron 5)

aardbevingen blackpoolIn Engeland zijn de eerste boringen naar schaliegas stil gelegd nadat er voor de tweede maal een aardbeving in het gebied heeft plaats gevonden. De eerste beving vond plaats in april 2011 en had een kracht van 2,3 op de schaal van Richter. De tweede beving vond plaats op 27 mei bij Blackpool en had een van 1,5 op de schaal van Richter. Van beide bevingen is aangetoond dat ze veroorzaakt zijn door de frack-activiteiten van Cuadrilla (Bron 6)

In de Amerikaanse staat Arkansas heeft ‘the State Oil and Gas Commission’ een boorlocatie stilgelegd nadat er aardbevingen plaats hebben gevonden en hebben ze voor een deel van het gebied een verbod op nieuwe boringen ingesteld. Drie andere boorlocaties zijn gesloten. (Bron 7) Op 6 november 2011 heeft in Oklahoma een grote aardbeving plaats gevonden, die met de winning van schaliegas en schalieolie in verband wordt gebracht. (Bron 8) Van verschillende andere aardbevingen in Amerika wordt nog onderzocht op ze door winning van schaliegas en olie veroorzaakt zijn.
Een deel van de bevingen in Amerika is veroorzaakt door het fracken van de schalieglaag. Een ander deel door het injecteren van vervuilde frackvloeistof in de bodem, wat hopelijk niet gaat worden toegestaan in Nederland.

Conclusie:
- risico op aardbevingen in gebieden met breuklijnen

 

Risico op verontreiniging van drinkwater
vies drinkwaterWater is onze eerste levensbehoefte. Het is dus zaak dat we er alles aan doen om onze drinkwatervoorraden schoon en veilig te houden. Om deze reden heeft het waterleidingbedrijf Vitens haar zorgen geuit over eventuele boringen naar schaliegas. In navolging hierop uitten ook de Nederlandse bierbrouwers en frisdrank producenten hun zorgen.

Vitens heeft op hun website onderstaande stuk gepubliceerd:
(Bron 9)

Zorgen schaliegas drinkwaterwinning

1. Chemicaliën
Naast water en zand zitten er chemicaliën in de injectievloeistof om te fracken. De chemicaliën zijn bedoeld om het fracken te optimaliseren, de gasstroom te optimaliseren en de buizen van de put te beschermen. De samenstelling van de chemicaliën is vaak bedrijfsgeheim, doordat deze mede het succes en de effectiviteit van het fracken bepaalt. De toezichthouder in Nederland, Staatstoezicht op de Mijnen, krijgt wel inzicht in zowel de kwantitatieve als kwalitatieve samenstelling van de chemicaliën. Waterbedrijf Vitens heeft als concrete eis dat de chemicaliën die gebruikt worden, vooraf bekend worden gemaakt. Mochten de chemicaliën niet weg gezuiverd kunnen worden, dan kan dit tot sluiting van een winput betekenen. Niet alleen kan dit een schadepost betekenen van tientallen miljoenen euro’s, ook zal dan naar een alternatieve locatie gezocht moeten worden voor de winning van grondwater. Verder stelt Vitens zich de vraag of dit voldoet aan het rentmeesterschap van Nederland.
2. Doorbreken bodemlagen
Het diepe zoete grondwater wordt in de natuurlijke situatie goed beschermd tegen invloeden van bovenaf door de afschermende werking van dikke, moeilijk doordringbare klei- en veenlagen. Bij het installeren van de pompputten voor de winning van schaliegas worden afdichtende bodemlagen doorboord wat leidt tot een verstoring van de bodem. Bij fracking, een boortechniek die gehanteerd wordt bij de winning van schaliegas, worden onder zeer zware druk een mengsel van water, chemicaliën en zand geïnjecteerd waardoor scheuren ontstaan. Bovendien zijn bij schaliegaswinning meer boringen nodig. Hoe worden deze beschermende kleilagen weer afgedicht? Fracking is als techniek niet nieuw, maar dient met zorg verricht te worden, zeker als watervoerende pakketten worden doorboord. Door het doorbreken van de bodemlagen, watervoerende lagen en kleilagen kunnen onder meer chemicaliën doorsijpelen die normaal gesproken op een diepte van 1000 meter achter worden gelaten.
3. Kans op seismische beweging
Gas- en oliemaatschappij Cuadrilla Resources Ltd. die werkt aan de ontsluiting van schaliegasbronnen in Europa, geeft zelf aan dat naar aanleiding van onderzoek verbanden zijn aangetoond tussen eerdere proefboringen in Engeland en aardbevingen. Voor Vitens is het van belang het risico te bepalen bij seismische activiteit voor beschadiging van de putconstructie (de mantelbuizen). Door verontreiniging van het grondwater kan onherstelbare schade ontstaan. De installatie dient dus zo robuust te zijn, dat het maximale trillingen kan weerstaan. De boorfirma dient aan te tonen dat het putontwerp en putuitvoering voldoende bestand is tegen seismische
activiteit.
4. Wetgeving
De Mijnbouwwet bevat het raamwerk voor een veilige opsporing en winning van delfstoffen. Dit raamwerk is nader uitgewerkt in het Mijnbouwbesluit en de Mijnbouwregeling. De Mijnbouwwet biedt in de ogen van Vitens te weinig waarborgen om de risico’s van specifiek schaliegaswinning te minimaliseren. Deze wet dient dan ook aangepast te worden zodat risico’s voor de drinkwaterwinning uitgesloten kunnen worden.
5. Effect oppervlakte verontreiniging op grondwater
In het geval dat bovengronds schaliegas of frackvloeistof wordt gemorst, moet doorsijpelen naar het grondwater worden voorkomen. Waterafvoer en wateropslag dient gecontroleerd te gebeuren zodat risico’s van verontreiniging van het maaiveld gereduceerd worden tot nul. Per frack wordt ca. 10.000- 30.000 m3 water gebruikt. De hoeveelheid toxisch afvalwater dat getransporteerd dient te worden naar afvalverwerkers is substantieel. Naast goede en gecontroleerde regelgeving dient er een calamiteitenplan te komen waarin rekening wordt gehouden met de effecten op het grondwater.
6. Thermische verontreiniging
In de Verenigde Staten is dat gebeurd, omdat het productiewater van het fracken dat terug naar de oppervlakte komt, vaak wordt opgevangen in open bassins. Hierdoor verdampt het aanwezige gas in de open lucht en komt er methaan vrij. In Nederland is dat gelukkig niet toegestaan. Maar door de zeer hoge temperatuur van het gewonnen schaliegas zullen ook de casings zeer warm
worden. Hierdoor zal omliggende grondwater verwarmd worden en door lagere dichtheid naar boven gaan stromen. Hoger gekomen kan dan zelf door een geringer drukverschil methaanontgassing plaatsvinden en het grondwater verontreinigd worden. Zuiveringsinstallaties dienen de capaciteit te hebben het methaan er volledig uit te filteren. Deze risico’s zullen voldoende in beeld gebracht en beoordeeld moeten zijn voordat vergunningen worden afgegeven.
7. Vrijkomende verontreinigd bodemlagen
Bodemlagen bevatten vaak verontreinigingen. Deze kunnen een natuurlijke oorsprong hebben (zout water), maar bijvoorbeeld ook industrieel (arceen, kwik, lood) of agrarisch (sulfaten). Het doorboren van de bodemlagen kan ertoe leiden dat er indringing plaatsvindt in de watervoerende lagen. Door het fracken kunnen ook van nature aanwezige, maar immobiele stoffen (zoals radium) in het grondwater vrijkomen.
8. Erosie of breuken of uitloging van boorhulsels
Alle boorputten zijn over de gehele lengte beschermd door stalen casing (verbuizing) en cementlagen. Deze beschermende laag wordt aangelegd om de boortunnels heen en zorgen ervoor dat het zwaar vervuilde boorwater geen contact maakt met de verdere bodem of met lagen waar zich drinkwater bevindt. De druk van het fracken veroorzaakt echter barsten en scheuren in deze huls, waardoor de kans op lekkages toeneemt. Daarnaast is het onduidelijk wat de invloed is van brak en zout formatiewater op de bestendigheid van de gebruikte materialen is. Of van binnenuit, de erosie van casings ten gevolge van het fracking vloeistof. Verder is het de vraag of uitloging mogelijk is en wat de effecten dan zullen zijn op de watervoerende lagen.
9. Onbekendheid van specifieke Nederlandse Geologie
Er is nog relatief weinig bekend van specifiek de Nederlandse ondergrond. Het is onvoldoende bekend waar alle breukzone’s liggen waardoor risico’s toenemen. Via breukzones schuilt bovendien het potentieel gevaar dat gassen en frackingvloeistoffen weglekken naar bovenliggende aquifers. TNO geeft aan dat dit eigenlijk alleen praktijk ondervindelijk uitgezocht kan worden d.m.v.
pilotboringen, met alle risico’s van dien voor het drinkwater. Ook bodemdaling heeft hydrologische effecten. Bodemdaling heeft lokale effecten op de grondwaterstand. Het kan leiden tot veranderingen in stroompatronen, en een overschot op de diepste punten in de bodemdaling.
10. Rentmeesterschap
De echte zorg zit echter niet besloten in een opsomming van enkele risico’s, maar in het relatief onbekende en de potentiële gevolgen die het kan hebben voor de drinkwatervoorziening. De regio’s waar Vitens grondwater wint vallen (helaas) voor een groot deel samen met de locaties waar grote hoeveelheden schaliegasvoorraden liggen. Grondwater is uiterst kwetsbaar. Een gemorste liter olie kan een miljoen liter grondwater onbruikbaar maken. Het sluiten van een winput kan tientallen miljoenen kosten en de levering van drinkwater in gevaar brengen. Vitens doet dan ook een dringend appel op de Nederlandse politiek hier zorgvuldig mee om te gaan en de drinkwaterrisico’s een belangrijke plek te geven in het onderzoek.

Bron 1: http://www.cuadrillaresources.nl/over-ons/veelgestelde-vragen/#Chemicalien
Bron 2: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/dossier/32339/ah-tk-20102011-22.html
Bron 3: http://www.cuadrillaresources.nl/boren-naar-schaliegas/proefboren/fracken/
Bron 4: http://www.google.nl/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=5&ved=0CE8QFjAE&url=http%3A%2F%2Fwww.kngmg.nl%2Fpublicaties%2FGeobrief-8-2012.pdf&ei=57eQUYrWFseSOIrDgIgG&usg=AFQjCNHnqDszBWQLLKE-ffFgBu7UB_Kbow&sig2=p9BrSYpfAYZJ5hm9KUa5wQ&bvm=bv.46340616,d.ZWU
Bron 5: http://www.milieudefensie.nl/schaliegas/aardbevingen
Bron 6: http://www.omroepbrabant.nl/?news/163251612/Boringen+schaliegas+veroorzaakten+aardbevingen+in+Engeland.aspx
Bron 7: http://www.nytimes.com/2011/12/13/science/some-blame-hydraulic-fracturing-for-earthquake-epidemic.html?pagewanted=all
Bron 8: http://news.nationalgeographic.com/news/energy/2013/03/130329-wastewater-injection-likely-caused-quake/
Bron 9: http://www.vitens.nl/overvitens/media/persberichten/Documents/12042013%20Vitens%20Zorgen%20schaliegas%20drinkwaterwinning.pdf